و درياچه‌هاى ممالك اسلامى شرح داده شده است . ضمنا در آن از عقايد و سنن مردم مسلمان اين نواحى ذكرى رفته و از تمدن قديم اين مردم شرحى مفصل آمده است . ما در آن به اسامى اسلامى مدارس و خط و گويش‌هاى مردمان ، گاه‌گاهى بر مىخوريم . « 1 » اين كتاب به كوشش صديقه سلطانىفر به چاپ رسيده است ( تهران ، جهاد دانشگاهى ، 1369 ، 273 ص . ) * سفرنامهء ايران . ترجمهء مطالبى است زير عنوان « وضع حاليه ولايات حلب و بغداد و ايران و تركستان » . دو نسخه از اين اثر در كتابخانهء مسكويه اصفهان هست . ( مقصود ، ص 352 ) * خلاصه از روزنامهء وقت و ترجمان حقيقت . مطالبى است از چند روزنامهء تركى . « 2 » * تاريخ كاشغر از محمد عاطف بيگ از مستوفيان توپخانهء عثمانى . اين كتاب در سال 1304 ترجمه شده و در سه مجلد است . نسخه‌هايى از آن در اصفهان ( فهرست مقصود ، صص 37 ، 38 ، 152 و كتابخانهء سلطنتى ( نشريهء نسخه‌هاى خطى 5 / 316 ) موجود است . * مرقات الزمان فى احوال سلاطين آل عثمان . جلد اول اين كتاب كه تأليف محمد عارف است ، به شمارهء 228 در كتابخانهء عمومى اصفهان موجود است ( مقصود ، ص 152 ) . * سفرنامهء خيوه از ماگاهان امريكايى ، در دو جلد تقديم شده به ناصر الدين شاه . ( مقدمهء جغرافياى عالم اسلام ، ص 9 ) . منابع كتاب مؤلف اين كتاب را نيز همانند آثار ديگر خود از تركى به فارسى ترجمه كرده است ؛ گرچه به دليل اضافات فراوانى كه بر آن كرده ، مىتوان نام تأليف را نيز به آن داد . خودش در مقدمه مىگويد كه براى نگارش اين اثر « التقاط و تلفيق و انتقاد و تنميق » كرده است . وى در پايان مقدمهء اين كتاب ، نام چندين كتاب را به عنوان منابع كتابش ياد كرده است كه برخى فارسى و برخى تركى است . مهم‌ترين منبعى كه وى از آنها استفاده ، و در واقع آن را ترجمه كرد ، منشآت فريدون بيگ است كه وى بسيارى از نامه‌هاى مهم را عينا از آنجا نقل و برخى را به فارسى ترجمه كرده و به علاوه گزارش روزانهء شخصى با نام حيدر چلبى را كه در منشآت بوده ، در اين كتاب آورده است ؛ به طورى كه مىتوان گفت ، بيشتر مطالب اين اثر ، ترجمهء همان متن است . عارف دربارهء گزارش تفصيلى خود كه از سفر سليم به هدف فتح مصر نگاشته ، مىنويسد : « چون وقايع اين سفر - سفر سليم به مصر - را شخصى هم - حيدر چلبى - روز به روز ضبط كرده و اين يادداشت هم مثل يادداشت سابق الترجمه در منشآت فريدون بيگ ضبط گرديده بود ، محض توسيع دايرهء اطلاعات مطالعه كنندگان كرام ، هر دو يادداشت بالتوحيد ممزوجا ترجمه و تحرير شد . » « 3 » بنابراين بايد گفت ، وى يادداشت‌هاى روزانهء چلبى را در اين كتاب ترجمه كرده است . بسيارى از نامه‌هايى كه محمد عارف از منشآت آورده ، و به نوعى به ايران

--> ( 1 ) . فهرست نسخ خطى كتابخانهء ملى ايران ، ج 2 ، ص 1 ، ش 501 ( 2 ) . فهرستوارهء كتابهاى فارسى ، ج 1 ، ص 523 ( 3 ) . همين كتاب ، ص 173